De Rijnsburger

12 oktober 2017

De Rijnsburger 12 oktober 2017


3 / 24

5 / 24

Over de speren bij Poort van Valkenburg

De Poort van Valkenburg aan de Voorschoterweg. Foto: RD

Van verdedigingslinie naar kunstwerk

Aan de Voorschoterweg in Valkenburg staat een wat merkwaardig kunstwerk. Een poortje en een vreemdsoortig hekwerk. Weinigen weten dat deze 'Poort van Valkenburg' van kunstenaar Herman Bartels verwijst naar een bijzondere archeologische vondst in het Rijndorp: een pilum muralis, of in het Latijn: 'sudis'.

Kunstenaar Herman Bartels verbeeldde drie 'muursperen' bij het kunstwerk. Foto: RD

Door Esdor van Elten

Pilum Muralis betekent letterlijk 'muurspeer'. Bij opgravingen in Valkenburg is zo'n muurspeer gevonden en dat was met recht een unieke vondst. We kennen ze namelijk voornamelijk vanuit de geschreven bronnen. De Romeinse schrijver Polybius schrijft er bijvoorbeeld over in zijn 'Historia' (Boek 18).

Veilig kamp

Wat was een pilum muralis dan precies? Een pilum is een werpspeer die door Romeinse soldaten werd gebruikt. Ze bestonden uit een houten schacht met een lange ijzeren punt. Wanneer de speer geworpen was verboog die, zodat de vijand de speer niet zelf kon gebruiken.

De gevonden houten staak, die oorspronkelijk rond de anderhalve meter lang moet zijn geweest, was echter beslist geen werpspeer. Maar wat dan?

Uit de bronnen weten we dat een legioensoldaat twee van deze staken op mars met zich meedroeg. Vaak niet met de hand, maar met behulp van een muilezel. Ieder contubernium, een eenheid van acht man die met elkaar optrok, at, sliep en vocht, had normaal gesproken een muilezel ter beschikking voor de zwaardere bagage.

Als het kamp werd opgeslagen groeven de soldaten een gracht om het kamp heen. De uitgegraven aarde wierpen ze op als wal en in die wal staken ze dan de pilum muralis. Vervolgens werden de staken verbonden met touw en zo vormden ze een eenvoudige maar effectieve palissade. Zo konden de soldaten in betrekkelijke veiligheid voor verrassingsaanvallen de nacht doorbrengen.

Dit is de meest geopperde theorie over het gebruik van muursperen, maar er zijn ook andere. Zo zijn er ook historici die denken dat de 'sudes' werden neergezet als driepoot, om zo een obstakel te vormen dat vergelijkbaar is met de 'Friese' of 'Spaanse ruiter'. Een effectief middel tegen bijvoorbeeld een aanval met ruiterij. Omdat de 'sudes' van hout waren én vooral op mars werden gebruikt, zijn er maar zelden exemplaren van gevonden.

Bovendien lijkt het gebruik ervan in deze streken na de eerste eeuw na Chr. vrijwel verdwenen te zijn.

In het Duitse Oberaden is een exemplaar met de inscriptie 'I cent V Coh' (?) gevonden, wat zou kunnen betekenen dat deze aan een centurion behoorde. Ook in Aale, in het Duitse Baden-Württemberg, zijn een paar exemplaren boven de aarde gekomen.

Brandlaag

Hoe en waarom deze pilum muralis in Valkenburg is gekomen, en vooral; gebleven, zullen we nooit weten. Vergaten de soldaten op mars er één? Of werd hij in later tijden, toen er permanente versterkingen werden gebouwd, voor andere doeleinden gebruikt?

Het is bij lange na niet het enige militaire voorwerp dat in Valkenburg gevonden is. Speerpunten, zwaarden, schildknoppen, delen van een wapenrusting, slingerkogels, het kwam allemaal boven de aarde. Of ze altijd in de strijd gebruikt zijn?

Na de eerste eeuw bleef het hier lange tijd rustig. Maar dát hier gevochten is, is zeker. Tijdens de Bataafse Opstand in 69/70 na Chr. gingen alle castella aan de Rijn in vlammen op. Oók Preatorium Agrippinae. Archeologen vonden in de grond de brandlaag terug. Daar is in Valkenburg niets meer van te zien, maar in Dome Under in Utrecht is diezelfde brandlaag nog steeds te bekijken.

Sporen uit de geschiedenis van Katwijk kom je op allerlei plaatsen tegen. In musea en archieven. In archeologische depots en onder het maaiveld. Maandelijks vertelt De Katwijksche Post in samenwerking met archeoloog Boudewijn Voormolen van de gemeente over Katwijks erfgoed aan de hand van dat wat bewaard gebleven is.

WIST U DAT...

• een Romeinse legionair het burgerrecht moest bezitten

en 20 jaar in het leger diende?

• een Romeinse soldaat uit de hulptroepen (auxilia) maar liefst

25 jaar diende en daarmee het Romeins burgerrecht verdiende?

• inheemse bevolkingen als de Bataven vaak geen belasting

hoefden af te dragen, maar wel verplicht waren soldaten te leveren

voor de hulptroepen?

• een Romeinse soldaat een bepakking van 25 à 30 kilo met zich

meedroeg en daarmee minimaal 25, maar soms ook 35 tot 50 kilometer moest lopen?

• Romeinse soldaten niet mochten trouwen tijdens hun diensttijd, maar ze

vaak toch wel een (inheemse) vrouw en zelfs kinderen hadden?

geschiedenis

15 / 24

17 / 24

23 / 24

ZONDAG 15 oktober

Chr. Geref. kerk
9.30 uur: ds. P. Roos
17.00 uur: ds. P. Roos

Evangelische
Gemeente 'T KRUISPUNT

Sporthal sportpark Middelmors,
Noordwijkerweg te Rijnsburg
10.00 uur: Jesse Bremmer

Bap. Gemeente
Tripodia, Hoornesplein 155
10.00 uur: ds. Johan de Ridder

Herv. Gem. 'De Rank'
Pieter Groen College
10.00 uur: ds. E. Oort, Katwijk

Geref. kerk (vrijgem.)
9.30 uur: ds. P. Niemeijer
17.00 uur: ds. P. Poortinga

Geref. kerk Immanuëlkerk
9.00 en 10.30 uur: ds. P.J. v.d. Ende
17.00 uur: ds. J. Staat, Andijk

Herv. Gemeente Grote kerk
9.30 uur: ds. A. Meek
17.00 uur: ds. P.J. v.d. Ende
De Voorhof
09.30 uur: prop. J.H. Post

VALKENBURG
Geref. kerk vrijgemaakt

9.30 uur: leesdienst
17.00 uur: ds. W. Griffioen,
Amsterdam Nieuw-West

Hervormde Gemeente

10.00 uur: ds. Z. de Graaf, Katwijk
18.30 uur: ds. W.M. de Boer,
Alphen aan den Rijn

Geref. kerk De Goede Herder
10.00 uur: ds. E.M. Ezinga,
Noordwijk

R.K. St. Joannes Katwijk
Zaterdag 19.00 uur:
Eucharistieviering, cantor
Zondag 10.00 uur:
Eucharistieviering,
Cantemus, KWD
De Wilbert 10.15 uur:
Woord- en gebedsviering

Christengemeente Live!
Katwijk

10.30 uur: br. Jos Lindhout
19.00 uur: Bijbelstudie